Sự nghiệp đổi mới của Đảng đã tạo bước chuyển cơ bản về đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân tại các cộng đồng dân cư, tuy nhiên do tác động mặt trái của cơ chế thị trường, nhiều vấn đề tiêu cực nảy sinh đã tác động không nhỏ đến đời sống kinh tế xã hội của từng gia đình, làng xóm.
Làng (khu phố) là khối dân cư, là một đơn vị có đời sống riêng về mọi mặt, và là đơn vị cấu thành đơn vị hành chính cấp xã (phường).
Xây dựng làng (khu phố) văn hoá là xây dựng một cộng đồng dân cư có đời sống kinh tế văn hoá phát triển lành mạnh, phong phú. Vì vậy làng văn hoá là danh hiệu vinh dự của những cộng đồng dân cư khi đã được xây dựng với đầy đủ nội dung tiêu chí đích thực.
Hiện nay ở nông thôn hay thành phố, thị xã, mỗi người dân, mỗi gia đình đã tự chủ trong sản xuất kinh doanh và sinh hoạt văn hoá xã hội. Mọi vấn đề như sản xuất, đi lạị, ăn ở, hoạt động văn hoá, phong tục tập quán…đều phải được giải quyết phù hợp với yêu cầu, đặc điểm, điều kiện cụ thể của mỗi làng, xóm, khu phố.
Vì vậy, xây dựng Làng, Khu phố văn hoá là nhằm phát huy tính chủ động sáng tạo của mỗi người dân, mỗi gia đình trong sản xuất kinh doanh, trong tổ chức sinh hoạt và hưởng thụ văn hoá, sáng tạo văn hoá, đáp ứng yêu cầu thiết thực của nhân dân, phù hợp với sự phát triển chung về kinh tế, chính trị, xã hội của địa phương, nhằm làm cho đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng được cải thiện và nâng cao, giữ vững ổn định chính trị, đảm bảo trật tự an ninh tại các cộng đồng dân cư.
Mặt khác, xây dựng làng văn hoá là thực hiện tốt các Nghị quyết, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, về xây dựng Đảng, chính quyền về củng cố quốc phòng, an ninh nhằm tạo dựng một môi trường văn hoá lành mạnh, để mọi người dân, mọi gia đình, dòng họ có điều kiện phát triển kinh tế, văn hoá, bảo vệ, giữ gìn và phát huy các phong tục tập quán tốt đẹp, loại bỏ các thói hư, tật xấu, tập quán lạc hậu ở mỗi cộng đồng dân cư. Nói một cách cụ thể: xây dựng làng (khu phố) văn hoá là thiết thực xây dựng cuộc sống mới ở khu dân cư trong điều kiện mới hiện nay.
Làm gì và làm thế nào để xây dựng làng, khu phố văn hoá với đầy đủ tiêu chuẩn đích thực theo Quyết định số 62 ngày 23 tháng 6 năm 2006 của Bộ VH-TT nay là Bộ VH-TT-DL trong điều kiện có sự thay đổi cơ chế quản lý, phát triển kinh tế thị trường, mở rộng giao lưu văn hoá…là điều trăn trở từ nhiều năm nay của cấp uỷ, chính quyền, ban ngành đoàn thể ở một thị xã công nghiệp non trẻ như thị xã Bỉm sơn.
Thị xã Bỉm Sơn – là vùng địa đầu phía Bắc của tỉnh Thanh Hoá với diện tích tự nhiên là 6.681 ha. Qua đợt điều tra dân số và nhà ở gần đây, dân số toàn Thị xã có gần 53.000 người ,13.780 hộ gia đình….Sinh sống tại 65 làng, khu phố (trong đó có 18 làng, 47 khu phố) thuộc 7 đơn vị hành chính xã, phường (5 phường, 2 xã).
Thị xã Bỉm Sơn trong những năm qua luôn được Tỉnh đánh giá là một trong những địa phương có nhiều thành tích trong xây dựng làng, khu phố văn hoá, Phong trào xây dựng làng, khu phố văn hoá đã phát triển mạnh mẽ, đến nay 65/65 làng, khu phố đã tổ chức khai trương xây dựng làng, khu phố văn hoá, trong đó có nhiều Làng, Khu phố đã được công nhận là Làng, Khu phố văn hoá cấp Thị và Tỉnh. Vì vậy, đã và đang từng bước góp phần quan trọng trong việc phấn đấu xây dựng Thị xã thành đô thị loại III theo Nghị quyết số 08 của Ban thường vụ tỉnh uỷ Thanh Hoá.
Nhưng vấn đề đặt ra là: Xây dựng đời sống văn hoá nói chung, xây dựng, nâng cao chất lượng làng khu phố văn hoá nói riêng theo phương thức, biện pháp nào để vừa phát triển về số lượng vừa đảm bảo chất lượng và tính bền vững?
Thực tiễn quá trình xây dựng làng văn hoá, khu phố văn hoá từ năm 1990 đến nay của thị xã Bỉm Sơn cho thấy: Một trong những giải pháp để đẩy mạnh và nâng cao chất lượng làng, khu phố văn hoá là thực hiện tốt phương châm xã hội hoá trong công tác xây dựng làng, khu phố văn hoá.
Nói một cách cụ thể là: Việc xây dựng đời sống văn hoá, xây dựng làng văn hoá, khu phố văn hoá không chỉ là của riêng ngành văn hoá, mà việc đó phải thực sự là nhiệm vụ của các cấp uỷ, chính quyền, ban ngành, đoàn thể, của mỗi tổ chức và của mọi người dân; phải huy động mọi nguồn lực để xây dựng đời sống văn hoá của từng cộng đồng dân cư.
Nhận thức được điều căn bản đó, nên sau Hội nghị sơ kết 3 năm xây dựng làng văn hoá của Tỉnh (tháng 4 năm 1993); từ bài học, kinh nghiệm đã được ngành văn hoá Tỉnh tổng kết, Ngành văn hoá Thị xã đã tham mưu cho Ban thường vụ Thị uỷ và HĐND Thị có Nghị quyết chuyên đề và chương trình hành động trong việc xây dựng làng, khu phố văn hoá, nội dung tiêu chuẩn xây dựng làng, khu phố văn hoá được cụ thể hoá, được tuyên truyền phổ biến rộng rãi thông qua các kênh thông tin như truyền thanh, tờ rơi, áp phích…để nhân dân hiểu và thực hiện; mục tiêu xây dựng làng, khu phố văn hoá được coi là một trong những tiêu chuẩn đánh giá phân loại tổ chức cơ sở Đảng. Hàng năm các cấp uỷ từ thị đến cơ sở có đánh giá sơ kết phong trào TDĐKXDĐSVH, biểu dương, phát động học tập các làng, khu phố tiên tiến điển hình.
Đặc biệt sau khi có Nghị quyết số 05 ngày 18 tháng 4 năm 2005 của Chính phủ về việc đẩy mạnh xã hội hoá các hoạt động văn hoá, y tế, giáo dục, và Quyết định số 62 về việc ban hành quy chế công nhận danh hiệu GĐVH, Làng văn hoá, Tổ dân phố văn hoá…UBND Thị xã đã xây dựng và ban hành Đề án thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá thể thao giai đoạn 2005- 2010. Đây là cơ sở để đẩy mạnh và mở rộng nội dung hình thức xây dựng đời sống văn hoá nói chung và xây dựng làng, khu phố văn hoá nói riêng.
Có thể nói, từ năm 2005 đến nay nhiệm vụ xây dựng, nâng cao chất lượng làng, khu phố văn hoá được các cấp uỷ, chính quyền, ban ngành đoàn thể quan tâm lãnh đạo chỉ đạo tổ chức thực hiện đúng mức hơn, trọng tâm hơn và hiệu quả hơn,
Ban chỉ đạo phong trào TDĐKXDĐSVH từ Thị đến cơ sở được thành lập, củng cố kiện toàn, làm tốt vai trò tham mưu cho cấp uỷ chỉ đạo: phát động thi đua, hướng dẫn cơ sở xây dựng và bổ sung quy ước, hương ước làng văn hoá, khu phố văn hoá; thành lập các đoàn kiểm tra đánh giá, xem xét, công nhận mới, công nhận lại danh hiệu làng, khu phố văn hoá theo định kỳ hàng năm trên cơ sở lấy chất lượng làm chính, không châm trước tiêu chuẩn, không chạy theo số lượng. (Năm 1998 sau 5 năm phát động, mới có 12 làng, khu phố được công nhận danh hiệu làng, khu phố văn hoá đạt 20%, đến cuối năm 2008 đã có 48/65 làng khu phố được xét công nhận danh hiệu văn hoá đạt 75,4 %; trong đó làng, khu phố văn hoá cấp Tỉnh là 21 đơn vị ).
Sự phối hợp tổ chức thực hiện Phong trào TDĐKXDĐSVH, giữa ngành văn hoá và MTTQ, các đoàn thể chính trị xã hội chặt chẽ, đồng bộ và hiệu quả. Các tiểu chuẩn “Xây dựng làng, khu phố văn hoá có đời sống kinh tế ổn định, phát triển” được lồng ghép với phong trào “ Làm giàu chính đáng, xoá đói giảm nghèo”, “Phụ nữ giúp nhau phát triển kinh tế gia đình”, “CCB giúp nhau thoát nghèo”, “Nông dân sản xuất giỏi” … đã góp phần thúc đẩy kinh tế Thị xã phát triển, đời sống của nhân dân được cải thiện, đến nay toàn Thị xã còn 712 hộ nghèo 4,65%; 1.069 hộ cận nghèo 6,99% theo tiêu chí mới.
Nội dung tiêu chuẩn xây dựng “Làng, khu phố văn hoá không có tệ nạn xã hội” được gắn kết với phong trào “ nhân dân tự quản”, “ Cụm liên gia an toàn”, “Tổ dân phố an toàn về trật tự an ninh” theo đề án 375của ngành công an…đã phát huy được tinh thần tự giác phát hiện, đấu tranh, ngăn chặn, bài trừ các tệ nạn: trộm cắp, bài bạc, nghiện hút, mua bán và sử dụng chất ma tuý ở các cộng đồng dân cư.
Nghị quyết 90 CP và Nghị quyết 05 CP của Chính phủ về xã hội hoá hoạt động văn hoá thông tin, thể dục thể thao được các cấp, các ngành quán triệt chỉ đạo thực hiện sâu rộng, thu hút sự đóng góp của các tổ chức, tập thể, cá nhân cho việc phát triển quỹ xây dựng đời sống văn hoá cơ sở, nhất là cho việc xây dựng các thiết chế văn hoá thông tin thể thao ở các làng, khu phố.
Ban chỉ đạo phong trào TDĐKXDĐSVH xã, phường, Ban xây dựng đời sống văn hoá làng, khu phố được thành lập với đầy đủ các thành phần: cấp uỷ chính quyền, đoàn thể.
Nội dung quy ước, hương ước khu phố, làng văn hoá được mọi người dân tham gia đóng góp, bổ sung, được cấp uỷ cơ sở, các cơ quan Nhà nước và ban chỉ đạo Thị xã thông qua được Chính quyền phê chuẩn để ban hành thực hiện.
Thực hiện phương châm “ Nhà nước và nhân dân cùng làm”, nhiều năm qua, bên cạnh cơ chế hỗ trợ một phần ngân sách của chính quyền các cấp, đã huy động được sự đồng tình ủng hộ, đóng góp tài chính, vật tư của các doanh nghiệp, của Đảng viên các cơ quan, đơn vị đang công tác về sinh hoạt tại nơi cư trứ theo Chỉ thị 176 TƯ và của nhân dân để đầu tư xây dựng nhà văn hoá và các thiết bị tuyên truyền văn hoá thể thao của các làng, khu phố văn hoá. Đến nay đã có 51/65 (78%) nhà văn hoá làng, khu phố được xây dựng hợp quy chuẩn với đầy đủ trang thiết bị cần thiết với tổng giá trị đầu tư gần 10 tỷ đồng, trong đó các tổ chức và nhân dân đóng góp 85 % kinh phí, đã đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt văn hoấ của nhân dân.
Từ những kết quả bước đầu về xây dựng làng, khu phố văn hoá trong những năm qua chúng tôi rút ra được một số kinh nghiệm sau đây;
1. Muốn đẩy mạnh và phát triển phong trào TDĐKXDĐSVH cơ sở nói chung và xây dựng nâng cao chất lượng làng, khu phố nói riêng, phải thống nhất nhận thức trong các cấp uỷ Đảng, chính quyền, các ngành, đoàn thể và các tầng lớp nhân dân về ý nghĩa, nội dung xây dựng làng, khu phố văn hoá là một trong những giải pháp quan trọng để thực hiện Nghị quyết Trung ương V khoá VIII. Việc xây dựng làng, khu phố văn hoá mang ý nghĩa sâu rộng, lâu dài, toàn diện; có tác động to lớn không chỉ đến lĩnh vực xây dựng đời sống văn hoá mà còn thực sự là động lực để thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, an ninh, quốc phòng trong thời kỳ hội nhập quốc tế, đẩy mạnh Công nghiệp hoá-Hiện đại hoá đất nước.
2. Để việc xây dựng làng, khu phố văn hoá ngày càng phát triển cả về số lượng và chất lượng, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền để các cấp uỷ Đảng, chính quyền thường xuyên quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo; các ngành, đoàn thể cần tăng cường phối hợp chặt chẽ với Ban chỉ đạo các cấp và với ngành văn hoá trong tổ chức thực hiện. Đặc biệt phải làm cho mọi cán bộ, Đảng viên và các tầng lớp nhân dân nhận thức đầy đủ và tích cực tự giác tham gia phong trào.
3. Tiếp tục quán triệt, tập trung chỉ đạo tổ chức thực hiện có hiệu quả Nghị quyết 90 CP Nghị quyết 05CP của Chính phủ về về xã hội hoá các hoạt động văn hoá-thông tin-thể thao trong điều kiện hoàn cảnh mới; Qua đó động viên, thu hút các tổ chức chính trị, xã hội, tổ chức kinh tế, các tầng lớp nhân dân tham gia đóng góp sức lực, trí tuệ, tài chính cho việc xây dựng các thiết chế văn hoá cơ sở, từng bước đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hoá của nhân dân tại các cộng đồng dân cư, nhất là những nơi còn nhiều khó khăn.
4. Ban chỉ đạo các cấp cần phải chủ động tham mưu đưa nhiệm vụ, chỉ tiêu xây dựng làng, khu phố văn hoá vào Nghị quyết của cấp uỷ Đảng, kế hoạch của các cấp chính quyền, của các ban ngành đoàn thể để tập trung chỉ đạo thực hiện, coi đó là tiêu chuẩn, đánh giá bình xét phân loại chất lượng tổ chức cơ sở Đảng, chính quyền, đoàn thể hàng năm, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội ở từng địa bàn dân cư.
Thị xã Bỉm Sơn, là một thị xã non trẻ, địa bàn hành chính không lớn, dân cư chưa đông, văn hoá không đồng nhất, nhưng trong những năm qua với sự cố gắng lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức thực hiện của cấp uỷ, chính quyền, đoàn thể các cấp, đã tạo cho Bỉm Sơn hôm nay một diện mạo mới về kinh tế và văn hoá .
Trong kết quả chung đó có sự đóng góp không nhỏ của sự nghiệp văn hoá nói chung và Phong trào TDĐKXDĐSVH nói riêng trong đó nhiệm vụ xây dựng làng, khu phố văn hoá là một nội dung quan trọng./.
Trần Đức Hậu
Trưởng phòng VH-TT thị xã Bỉm Sơn